عصمت نبى مکرم اسلام -۴: حقيقت عصمت
صلوات الله سبحانه و تعالي ذكره
علي خاتم النبياء محمد صلی الله علیه وآله
وعلي حججه الطاهرین المنتجبين عليهم السلام
-------------------------------------------------
حقيقت عصمت
عوامل و رمز عصمت نسبت به گناه و خطا، عبارت است از:
الف - تقوا
عصمت از گناه ناشى از درجه بالاى تقوا و پرهيزگارى است. عصمت مرتبه كامل عدالت و تقواست. اگر تقوا را يك نيروى درونى بدانيم كه انسان را از بسيارى از گناهان باز مىدارد، بايد عصمت را نيز يك نيروى باطنى بدانيم كه شخص را از ارتكاب گناه و حتى فكر آن - به طور كلى - باز مىدارد. از اين رو، بعضى از محققان در تعريف آن گفتهاند: «عصمت قوهاى است كه انسان را از ارتكاب گناه و انجام خطا باز مىدارد. » (11)
ب - علم
كسانى مانند علامه طباطبائى رحمة الله، عصمت را نتيجه علم كامل به عواقب گناه مىدانند كه البته اين علم يكى از عوامل دخيل در عصمت است. ايشانعقيده دارند كه هر علمى به لوازم گناه پديد آورنده مصونيت نيست، بلكه بايد واقع نمايى علم به قدرى قوى باشد كه آثار گناه در نظر فرد مجسم گردد. در اين هنگام است كه صدور گناه از شخص به صورت يك محال عادى در مىآيد. (12)
در اين جا بايد دانست كه اولا، علم همان گونه كه بازدارنده از گناه است، مانع خطا هم مىشود. ثانيا، دو عامل مذكور يا به تعبيرى دو نظر مختلف با هم منافات ندارند؛ چرا كه در حقيقت خود تقوا نيز زاييده علم است.
ج - روح القدس
از برخى روايات استفاده مىشود كه عامل عصمت يك امر خارجى به نام « روح القدس» است. اين روايات، كه بعضى از آنها در كتاب ارزشمند اصول كافى آمده، ظاهرشان حاكى از اين است كه « روح» ملكى نيرومندتر و بزرگ تر از جبرئيل است كه با رسول گرامى صلى الله عليه و آله بوده و پس از درگذشت ايشان، با امامانعليهم السلام مىباشد و درستى و استوارى آنان در گفتار و كردار، در پرتو وجود اين روح است. (13)
اين بيان در حالى است كه دستهاى ديگر از روايات مىگويند:« روح» از ذات معصوم جدا نيست، بلكه مرتبهاى از روح نبى است. امام باقرعليه السلام در كلامى به جابر مىفرمايند: «اى جابر، در پيامبران و جانشينان آنها، پنج روح وجود دارد كه عبارتند از: روح قدس، روح ايمان، روح زندگى، روح قوت، روح شهوت. در پرتو روح القدس، از آنچه ميان زمين و عرش رخ مىدهد، آگاه مىشوند و همه اين ارواح دچار خلل و آسيب مىشوند، جز روح القدس كه هرگز دچار اشتباه و لغزش نمىگردد. » (14)
حال، چه روح القدس را يك عامل خارجى بدانيم و چه يك عامل درونى، در هر صورت، وسيلهاى است براى تحقق ارادهاى كه خداى متعال نسبت به شخص معصوم دارد و همانگونه كه اراده الهى موجب جبر نيست زيرا از مجراى اراده فرد تحقق مىيابد تاييد روح القدس هم موجب جبر نخواهد بود.
پس از روشن شدن مقدمات بحث، چند نظريه درباره اين مساله و سپس استدلال شيعه بر راى خود ذكر مىشود:
ديدگاههاى گوناگون در مساله «عصمت نبى»
بعضى از فرقههاى كوچك اسلام، كفر را بر انبياء عليهم السلام جايز مىدانند (15) و بعضى هم قائلند كه ارتكاب كبيره، هم قبل از بعثت و هم پس از آن بر انبياء عليهم السلام جايز است. (16) البته اينگونه نظرها ضعيف و غيرقابل اعتناست. بعضى از معتزله (17) عقيده دارند كه ارتكاب گناه كبيره پيش از بعثت بر انبياء عليهم السلام جايز بود، ولى پس از بعثت جايز نيست. بعضى (18) هم ارتكاب گناه كبيره را نه قبل از بعثت و نه بعد از آن بر انبياء عليهم السلام جايز نمىدانند، ولى ارتكاب گناهان صغيرهاى را كه موجب تنفر نباشد عيب نمىدانند. اما اشاعره ارتكاب گناهان كبيره و صغيرههايى را كه نشانه پستى عامل آن باشد (مانند دزديدن يك لقمه غذا يا آفتابه) ، پس از بعثت، عمدا يا سهوا، جايز نمىدانند و نيز گناه صغيرهاى را كه نشانه پستى عامل آن نبوده ولى از روى عمد انجام شده است، جايز نمىدانند. (19) شيعه اماميه، ارتكاب گناهان كبيره و صغيره، عمدى و سهوى را توسط پيامبرانعليهم السلام پيش از بعثت و پس از آن جايز نمىدانند.
پس ديدگاههاى گوناگونى كه درباره عصمت انبياء عليهم السلام وجود دارد، در يك يا چند مرحله از مراحل ذيل خلاصه مىشود: عصمت در مقام تلقى، پذيرش، حفظ و ابلاغ وحى و رسالت، عصمت از گناه، عصمت از خطا، عصمت از گناه كبيره، عصمت از گناه صغيره، عصمت ازگناه عمدى يا سهوى، عصمت از صغيرهاى كه نشانگر پستى فاعل است، عصمت از صغيرهاى كه حاكى از پستى فاعل نيست، عصمت از كفر، از دروغ يا ساير گناهان.
11 و 12- محمدحسين طباطبائى، الميزان، ترجمه سيد محمدباقر موسوى همدانى، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ج 2، ص 142 به نقل از: منشور جاويد، ج 5، ص 12/ ج2، ص 82 .
13- محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ترجمه و شرح سيدجواد مصطفوى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اهل بيتعليهم السلام، ج 1، ص 273، كتاب «الحجة» .
14- همان، ج 1، ص 272.
15- گروه ازارقه از فرقه خوارج .
16- گروه حشويه .
17- ابوعلى جبايى و پيروان او .
18- قاضى عبدالجبار و پيروان او. ر. ك. به: قاضى عبدالجبار المعتزلى، شرح الاصول الخمسة، صص 575 - 573 .
19- فاضل قوشچى، شرح تجريد الاعتقاد، ص 464 .
این وبلاگ قصد دارد به معرفی دانشمندان مسلمان و همچنین بحث پیرامون علوم اسلامی اعم از محض و غیر آن بپردازد.