صلوات الله سبحانه و تعالي ذكره
علي خاتم النبياء محمد صلی الله علیه وآله
وعلي حججه الطاهرین المنتجبين عليهم السلام
 -------------------------------------------------

آيا گزاره‏های دينی اثبات‏پذير و تحقيق‏پذير هستند يا نه؟

قبل از ورود به اين بحث، ابتدا بايد واژه‏هايی را تعريف كنيم كه روشن شود براساس چه تعريفی بحث را تعقيب می‏كنيم؟ بايد روشن شود كه دين، گزاره‏های دينی و اثبات‏پذيری چه معنايی دارند؟ تا بفهميم مراد از اثبات‏پذيری گزاره‏های دينی چيست؟ تا بعد به اصل بحث كه آيا گزاره‏های دينی اثبات‏پذير هستند و يا نه؟ برسيم.

  1- دين:

    ارائه‏ی يك تعريف جامع و مانع از دين كه تمام اديان موجود را شامل بشود، وجود ندارد. خيلی‏ها هم تلاش كردند كه تعريفی از دين ارائه بدهند كه جامع تمام اديان موجود باشد و آنها را شامل بشود. و تمام مكاتب غيردينی را خارج كند، يعنی جامع افراد و مانع اغيار باشد، اما چنين تعريفی را هنوز كسی نتوانسته ارائه بدهد. چون ما الان اديان مختلفی در جهان داريم، دين اسلام، دين مسيحيت، دين يهود، دين برهما، دين بودا و دهها دين ديگر كه الان در دنيا به‏عنوان دين، مذهب و آيين مطرحند. اين سفر اخيری كه آقای جوادی‏آملی به نيويورك رفته بودند می‏فرمودند: در اين هزاره‏ی اديان، در آنجا من با اديانی آشنا شدم كه قبلاً از اين‏ها اسم و رسمی نديده بودم، حتی بعضی از اديان خانوادگی كه افراد يك خانواده )پدر و مادر و دختر و پسر( با هم يك دين ساخته بودند، مخصوصاً بعد از جنگ جهانی دوم كه گرايش‏های معنويت‏گرايی در غرب رواج پيدا كرده و از آنطرف هم نمی‏خواستند مجدداً به مسيحيت روی آورند، بعضاً نشستند دين‏هايی ساختند، يعنی اين »دين« كه گفته می‏شود، آيين‏هايی است كه ممكن است الهی و آسمانی و يا زمينی و بشری باشد. مثلاً دين برهما، يك دين بشری و زمينی است. خودشان هم مدعی نيستند كه دينشان آسمانی است و به‏صورت و حيانی بربودا نازل شده غرض بودا هم اين است كه شأن پيامبری داشته باشد، آيين‏های هند و چين، يا آيين‏هايی كه فقط در هند است يا فقط در چين است يا بعضی آيين‏های هند و چين كه مشترك بين هر دو هست و ساير اديانی كه بين اينها وجود دارد اينقدر تفاوت‏های فاحش وجود دارد كه شما هر تعريفی از دين ارايه بدهيد يا جامع افراد نيست يا مانع اغيار نيست.

 

 1-1 تعريف جامع‏شناختی دين

  به عبارتی آنهايی كه می‏خواهند يك تعريف از كل اديان بدهند درصددند يك نگاه جامعه شناختی به اديان داشته باشند. يعنی فرض می‏گيرند تمام اين اديان، دين هستند. براساس اين پيش فرض می‏خواهند يك تعريفی ارائه بدهند. اگر هم ما اين پيش‏فرض را نپذيريم كه همه‏ی اين اديان، دين هستند باز امكان اينكه يك تعريفی ارائه بشود كه همه‏ی اديان را شامل بشود وجود ندارد.

تعاريف مختلفی از متكلمان غربی و متكلمان اسلامي در اين زمينه است كه در بخشهاي بعد خواهد آمد.

برگفته از مطالب استاد خسروپناه

موضوع:علم کلام