جايگاه نجوم، تقويم و گاهشمارى در انديشه تاريخ‏نگارى مسعودى

صلوات الله سبحانه و تعالي ذكره
علي خاتم النبياء محمد صلی الله علیه وآله
وعلي حججه الطاهرین المنتجبين عليهم السلام
 -------------------------------------------------

مجله تاريخ اسلام >شماره 5 روح الله بهرامى ¹

انديشه تاريخ‏نگارى على‏بن‏حسين مسعودى به خاطر نقادى از سنت تاريخ‏نگارى پيش از خود و طرح مباحث نوينى در تاريخ‏نگارى اسلامى از زوايا و ابعاد مختلف قابل طرح و بررسى است. در اين مقاله كوشش شده كه اهتمام اين مورخ بزرگ اسلامى در ايجاد پيوند ميان تاريخ‏نگارى و نجوم و تقويم به عنوان يكى از شاخه‏هاى متعدد علوم عقلى مورد بررسى قرار گيرد، لذا ضمن اشاره به ويژگى انديشه تاريخ‏نگارى مسعودى، به جايگاه نجوم، تقويم و گاه‏شمارى در انديشه وى و چگونگى به‏كارگيرى آن در تاريخ پرداخته‏ايم و در مجموع سعى شده كه عمل‏كرد مسعودى در ايجاد پيوند ميان مورخ و منجم و تاريخ و نجوم مورد بررسى قرار گيرد.

واژه‏هاى كليدى: زمان، نجوم، تقويم، گاهشمارى، زيج.

على‏بن‏حسين مسعودى مورخ و متفكر نامدار قرن چهارم از نادر مورخانى است كه روش‏هاى نوينى را در تاريخ‏نگارى اسلامى متداول ساخت و با تلفيق دانش تاريخ و جغرافيا، پيوندى استوار ميان اين دو كه در واقع پيوند ميان زمان و مكان بود ايجاد كرد. دو ويژگى بارز تاريخ‏نگارى وى يكى ابداع و توسعه روش‏هاى نوين در تاريخ‏نگارى اسلامى و ديگرى ايجاد پيوند و نزديكى ميان دانش تاريخ با علوم عقلى بود. در مورد اول، وى روش‏هاى قياسى، كمى و تطبيقى و مشاهده و تجربه را به كار بست و در مورد دوم نيز تلاش كرد تا ضمن توسعه حوزه دانش تاريخ، پيوند عميقى ميان تاريخ با جغرافيا، نجوم، كلام، فلسفه و در كل، علوم عقلى ايجاد كند و تاريخ را به صورت يك دانش تحليلى و عقلى مطرح سازد. اين دو رويكرد به وى كمك كرد تا ضمن نقادى در حوزه تاريخ، به بيان علت و معلولى حوادث پرداخته و در علت وقايع و اتفاقات و اخبار و روايات تاريخى به چون و چرا بپردازد و به كنه حوادث و پديده‏هاى انسانى و طبيعى نزديك شود.

هدف وى از كاربرد علوم عقلى در تاريخ، كمك گرفتن از اين علوم در ثبت و ضبط دقيق‏تر حوادث و بيان علت آن‏ها و نيز تعيين صحت و سقم روايات تاريخى و وقايع اتفاقيه بود. زمان، تقويم، گاه‏شمارى و نجوم براى مسعودى از جمله علوم و ابزارهاى علمى بودند كه مى‏توانست معيارهايى براى نقد اطلاعات تاريخى باشد. وى با استفاده از اطلاعات و رصدهاى دقيق منجمان و مراجعه به زيج‏ها و تقويم‏هاى آن‏ها توانست روند گاه‏شمارى حوادث و اخبار را پيگيرى كند و ضمن بررسى روايات و اخبار راويان و مخبران، به ضبط و ثبت دقيق حوادث بپردازد و پاره‏اى از اشتباهات و انحرافات تاريخى را از همين طريق مشخص سازد.

چهارشنبه شب به دنبال هلال ماه رمضان

به نقل از روزنامه همشهري

اگرچه رويت هلال در چند سال اخير با برگزاري دو سالانه‌هاي رويت و پذيرش ابزارهاي رصدي در امر استهلال و تجهيز و پشتيباني گروه‌هاي علاقمند، شکل علمي‌و منسجم‌تري به‌خود گرفته‌است

اما همچنان عموم مردم به اين موضوع علاقه وافري نشان مي‌دهند و هراز چند گاهي پديدار شدن يک هلال بسيار جوان و يا رکوردشکن، نظر شيفتگان کمان ابروي آسماني را به خود جلب و آنها را مجذوب شکل خود مي‌كند.

واقعيت اين است كه امسال با يک هلال خاص روبرو هستيم (به جدول اطلاعات اين هلال نگاه كنيد)،

رصد و رصدخانه در اسلام

اساس هیئت‏بر رصد است،مواضع نجوم و حرکات آن از روی رصد تعیین میشود،رصد پیش یونانی‏ها بسیار مهم بود و آلاتی برای رصد ساخته بودند.در قرن سوم پیش از میلاد یونانی‏ها در اسکندریه رصد خانه‏ای ساختند که در دوره بطلمیوس قلوذی مؤلف کتاب مجسطی به منتهای عظمت رسید.رصدخانه اسکندریه تا نهضت اسلام یگانه دوران خود بود آنگاه مسلمانان در دمشق و بغداد و مصر و اندلس و مراغه و سمرقند و غیره رصدخانه بنا کردند (شرح آن بیاید) .

علم هیئت ‏یا نجوم بین مسلمانان

برسی و نگاه برون دینی به یافته های مسلمانان می تواند مفید باشد لذا در این قسمت بخشی از نوشته جرجی زیدان را که برگرفه از کتاب تاریخ تمدن اسلام نوشته عبدالحسین زرین کوب است در اینجا می آوریم.

ستاره‏شناسی در قدیم دو علم بوده،اول علمی که در حرکات و موضع‏های ستارگان و احکام آن از نظر خسوف و کسوف گفتگو میداشت.دوم آنکه ارتباط وضع کواکب را با حوادث زمین از قبیل جنگ،صلح،سعد،نحس،مرگ،تولد،باران،آفتاب و مانند آن شرح میداد.بطوریکه گفته شد،عربها این هر دو علم را میدانستند و همینکه متمدن شدند و علوم دیگران را نیز ترجمه کردند،از یونان، ایران،کلده،هند و غیره چیزهائی اقتباس نمودند.در قسمت‏ستاره‏شناسی دو نوع معلومات یافتند که بمنظور آسان شدن آنرا باسم تنجیم و نجوم می‏خوانیم.

ستاره شناسی نزد اقوام مختلف(1) : اعراب

کلدانیان در سراسر جهان استاد علم نجوم (ستاره شناسی) میباشند چه که آنان اساس علم را گزارده و مبانی آنرا بالا بردند،آسمان صاف و هوای خشک وافق هموار کلده آنها را باین عمل کمک کرد و از آنرو برای ستارگان رصد قرار داده محل هر ستاره را معین ساختند و برج‏ها ترتیب دادند و برای ماه و آفتاب منزلگاه تعیین کردند،با آلات و افزار ستاره‏شناسی در چهل و چند قرن پیش گرفتن ماه و آفتاب (خسوف و کسوف) را پیش گوئی نمودند. مردم متمدن قدیم مانند هندی‏ها و یونانی‏ها و مصریها این علم را از کلدانیان گرفتند.

تاریخچه علم هیأت

در این بخش به بیان مختصری از تاریخ هیئت می پردازیم و ان شاءالله در آینده ای نزدیک توضیحات کاملتری راجع به آن ارائه می کنیم.

ابن خلدون در تعریف علم هیأت گوید «علم هیأت، علمی است که از حرکات کواکب ثابته (و به چشم دیدنی) و کواکب متحرکه و متحیره (قمر، عطارد، زهره، مریخ، مشتری، زحل) بحث می‏کند . ⁽¹⁾ و از روی این حرکات، و به طرق هندسی، بر اشکال و اوضاع افلاک استدلال می‏کنند... و از فروع آن علم ازیاج یا دانش زیج‏هاست» .

نجوم (1): علت گسترش نجوم در میان مسلمانان

يکي از مباحث حايز اهميت در دانش هاي اسلامي، دانش نجوم اسلامي است چرا که اهم مسايل عبادي به اين دانش وابسته است .

خوب دقت کنيد!

نمازهاي يوميه ، نوافل ، پايان فضيلت نماز ، نيمه شب ، نماز وتيره ،نماز غفيله و... در چه محدوده زماني خوانده مي شوند ؟

آيا هيچ مي دانيد که وقت نماز صبح در چه محدوده زماني تشريع شده است ؟ فجر کاذب چيست ؟

فجر صادق کدام است ؟

و يا از اعتراض فجر اطلاعي داريد ؟

آيا مي دانيد تفسير روايت شريفه که مي فرمايد (کالرمح صاعداً في السماء) چه مي باشد ؟

ايا مي دانيد تفسير روايت شريفه که مي فرمآيد فجر صادق (کبياض نهر سوري ) مي باشد، چه چيزي است ؟

ظهر شرعي کرام است ؟